Bierzwnik

Bierzwnik (łac. Silva Sanctae Mariae – Las Najświętszej Maryi, niem. Marienwalde) był filią klasztoru w Kołbaczu. Akt fundacyjny został wystawiony 17 września 1286 r. w Strzelcach Krajeńskich przez margrabiów brandenburskich: Ottona IV ze Strzałą i Konrada I oraz jego syna Jana IV. Bierzwnik wywodził się z linii filiacyjnej z Clairvaux.

Klasztor wzniesiony w latach 1294-1326, nad brzegiem jeziora Starzyckiego, jest przykładem oryginalnej architektury gotyckiej. Niestety, obecnie zachowały się dwa przęsła korpusu nawowego oraz wnętrze absydy (prezbiterium); kościół jest odbudowywany. Z klasztoru pozostały parterowe kondygnacje skrzydła wschodniego i południowego wraz z krużgankami oraz piwnice skrzydła zachodniego. Pozostał także spichlerz – dawnej browar oraz relikty średniowiecznego budynku gospodarczego przy fasadzie zachodniej kościoła. Nie zachowały się żadne ślady pierwotnego wyposażenia wnętrza obiektu, tylko ceglane detale architektoniczne, m.in. wizerunek trzech ryb o wspólnej głowie.

Należy wspomnieć, że w bierzwnickim klasztorze istniała biblioteka i kancelaria. Przepisywano tutaj księgi i spisywano dokumenty. Dokumenty tutaj wytworzone z całego okresu funkcjonowania klasztoru znalazły się w „Kopiarzu Bierzwnickim”. Każdy spisywano ręcznie na pergaminie. Przywieszono do niego pieczęć. W konwencie uczono chłopców z rodzin okolicznej szlachty.

Z historii opactwa w Bierzwniku znanych jest 16 opatów. Utrzymywali oni więzi z Kamieniem Pomorskim i Kołbaczem. Odgrywali ważną rolę polityczną w XV w. w Nowej Marchii. Ze względu na związki z pomorskim Kołbaczem, byli wykorzystywani też jako pośrednicy między Krzyżakami, a książętami zachodniopomorskimi. 16 kwietnia 1422 r. opat bierzwnicki był w Malborku u wielkiego mistrza, a już 14 czerwca w Szczecinie, u książąt Ottona i Kazimierza, gdzie odebrał pismo dla mistrza krzyżackiego Paula von Rusdorfa. Rolę pośredników pełnili w misjach politycznych także i po 1454 r., gdy Nowa Marchia przeszła pod władanie elektorów brandenburskich.
W podziemiach kościoła bierzwnickiego pochowani zostali Zulisa i Hasson von Wedel. Przypuszcza się, że miejsce wiecznego spoczynku znalazła tu Elżbieta (+ 10 kwietnia 1467 r.), córka Jana Alchemika margrabiego brandenburskiego, najpierw żona Joachima księcia szczecińskiego (1451), potem Warcisława X księcia wołogoskiego. Porzucona przez męża, otrzymała dobra w Nowej Marchii.

Cystersi w Bierzwniku w chwili erygowania otrzymali 500 łanów, z czego 300 łanów to pola uprawne, w pod koniec średniowiecza posiadali już 850 łanów, z czego 225 łanów pod uprawę. Zasięg posiadłości rozciągał się od Radęcina do Zieleniewa, poprzez Pluskocin do Drewesdorf; konwent posiadał m.in. wsie: Chłopowo, Objezierze, Klasztorne, Słowin, Górzno, Kolsk, Pławno, Breń, Radęcin, Rakowo, Zamęcin, Zieleniewo, a także liczne młyny w okolicy oraz karczmy. Przypuszcza się, że w poł. XIV w. na ziemiach należących do klasztoru pracowało ok. 265 chłopów.

Kasacja opactwa nastąpiła 26 czerwca 1539 r., a dokonał tego margrabia Jan Hohenzollern z Kostrzyna. Dziesięć lat później dobra klasztorne weszły w skład domeny państwowej. Zabudowania klasztorne zostały przekształcone w budynki gospodarze, a kościół klasztorny przestał pełnić funkcje sakralna i przez to zaczął podupadać.

Dzięki staraniom pierwszego proboszcza Bierzwnika ks. Józefa Janickiego; 2 lipca 1957 r. została tutaj erygowana parafia pw. Matki Bożej Szkaplerznej z Góry Karmel, a przede wszystkim śp. ks. prał. Zygmunta Kraszewskiego, a także parafian, kościół i klasztor po ponad 400 latach zaczął się odradzać. Dzieło to obecnie kontynuuje ks. prob. Sławomir Mazurkiewicz. Stało się to możliwe dzięki wieloletnim (w latach 1992-2016) interdyscyplinarnym badaniom Ekspedycji Archeologicznej Instytutu Prahistorii UAM w Poznaniu. W 2002 r. zostało powołane Stowarzyszenie Ochrony Dziedzictwa Pocysterskiego w Bierzwniku.