Kościół i klasztor w Lądzie

Pierwsza wzmianka dotycząca klasztoru pojawia się w 1233 r. w sfałszowanym
dokumencie Władysława Odonica księcia wielkopolskiego, w którym to dokumencie
poczynione są nadania księcia na rzecz klasztoru pw. NMP i św. Mikołaja. Kolejne
dokumenty mówią o klasztorze w związku z sakrą biskupów: w 1255 r. – ks. Buguchwała z „Cierznelina” (Cirznelina) i 1286 r. – ks. Jana Herburta II. Istnieje też data dzienna konsekracji kościoła – 11 października, jednakże brakuje przy niej roku. Niemniej należy przypuszczać, że już pierwsza konsekracja biskupia odbyła się w murowanym, ukończonym kościele.

Około 1263 r. do klasztoru w Lądzie, a także do konwentu w Łeknie sprowadzono
relikwie św. Urszuli i jej towarzyszek. Wydaje się, że do tego czasu podstawowe
zabudowania klasztornej klauzury także były już wybudowane (np. kapitularz, refektarz). Kolejny dokument związany z budową klasztoru pochodzi z 1399 r. i zapisano, że został sporządzony in stuba murata monasterii Landensis.
.
Oczywiście obiekty zostały zbudowane zgodnie z założeniami cysterskimi. Kościół został zbudowany na rzucie krzyża łacińskiego, być może z dwoma kaplicami bliźniaczymi przy wschodnich ścianach transeptu. Wygląd zachodniej części kościoła nie jest znany, jednak biorąc pod uwagę surową regułę cysterską, była ona zapewne bezwieżowa. Nie jest także znany kształt prezbiterium. Drogą analogii można je rekonstruować jedynie jako czworoboczne, być może zamknięte apsydą.

 
Zabudowania klauzurowe usytuowane były na lekko opadającym terenie w stronę
rzeki. Tutaj da się zauważyć dwa etapy budowy. W pierwszym, przypadającym na wiek XIII i początek XIV, powstało skrzydło wschodnie wraz z krużgankiem oraz skrzydło południowe. We wschodnim skrzydle powstała wąska zakrystia, a dalej kapitularz. Na południe od kapitularza znajdowała się klatka schodowa, a dalej fraternia i być może kalefaktorium, czyli tzw. „kominek”. Schodami dochodziło się na górze do dormitorium oraz wydzielonej części dla opata; kaplicy i pokoju dla opata. W skrzydle południowym mieściły się zapewne kuchnia i refektarz.

W drugiej fazie budowy, pomiędzy II poł. XIV w., a początkiem XVI stulecia,
zbudowane zostały skrzydło zachodnie oraz pozostałe ramiona krużganków. Krużganki zamknęły wraz z kościołem trapezowaty wirydarz. W skrzydle zachodnim zapewne umieszczone zostały pomieszczenia cellarium (spiżarnia) oraz izby przeznaczone dla konwersów; braci świeckich pracujących na klasztornych folwarkach. To skrzydło zostało podpiwniczone, a górna kondygnacja zapewne mieściła dormitorium konwersów. Zapewne i skrzydło południowe zostało podpiwniczone; to była rzadkość w konwentach cysterskich, jednakże tutaj mogło to wystąpić ze względu na spadek terenu, tworzący różnicę wysokości aż 2,5 m między kościołem a południowym skrajem klauzury. I tutaj nad nową piwnicą wzniesiono przebudowany refektarz, będący okazałą salą oświetloną od południa czterema wysokimi oknami.

 
O architekturze klasztornej u schyłku średniowiecza informują także notatki Edmunda od Krzyża z 1580 r. sporządzone po wizytacji kościoła i klasztoru: „loca regularia omnia, ecclesiae et claustri fornices relictae, ab initio imperfectae, multa in aedificii reparanda”.

Od czasu rządów opata Jana Wysockiego klasztor zaczął się stopniowo dźwigać z 
kryzysu lat pięćdziesiątych XVI w. W tym czasie wznowiono nowicjat oraz wybudowano nowy pałac opacki. Za Jana Zapolskiego (1644-1689) podjęto budowę nowego barokowego kościoła; w 1651 r. – zainicjował barokową przebudowę świątyni, do 1689 r. wg planów Józefa Szymona Bellottiego, wzniesiono część wschodnią – prezbiterium i transept. Największy rozkwit opactwo lądzkie przeżywało za czasów opata Mikołaja Antoniego Łukomskiego (1697–1750). Za jego rządów podjęto budowę zachodniej części kościoła, podwyższono wieże kościelne i dokonano przebudowy klasztoru (dokonał tego architekt Pompeo Ferrari). Wyposażył on wnętrze kościoła (powstały wówczas: ołtarz główny i ołtarz św. Urszuli, stiukowe ołtarze boczne i ambona), odbudował i naprawił też niektóre kościoły w dobrach klasztornych. Jego staraniem wybudowano również osobny dom dla nowicjatu. 21 ipca 1743 r. prymas Polski abp Krzysztof Szembek dokonał uroczystej konsekracji świątyni.

Godne odnotowania w Łądzie jest m.in. Oratorium św. Jakuba. Polichromia jego
wnętrza (ok. 1372 r.) stanowi dokument XIV-wiecznej rozbudowy opactwa, upamiętniając osoby i znaki herbowe dobrodziejów, a także rycersko-dworską atmosferę tych czasów. Autorem fresków jest anonimowy artysta cysters, którego warsztat czerpie ze środowiska kolońskiego. Freski oratorium należą do grupy najcenniejszych zabytków sztuki
średniowiecznej w Polsce. Obecnie oratorium pełni funkcję klasztornej «silva rerum».