Historia konwentu cysterskiego w Lądzie

Położenie

Ląd (nazwy historyczne: Lenda, Lend) położny jest w województwie wielkopolskim, w powiecie Słupca w gminie Lądek. W ramach struktur kościelnych znajdował się w diecezji włocławskiej, a od 2004 r. – w archidiecezji gnieźnieńskiej, w dekanacie Zagorów. Liczba mieszkańców wynosi 510 osób (2022 r.). Pierwsza pisemna wzmianka o Lądzie pochodzi z 1136 r. Od VIII do XIII w. był tu gród strzegący przeprawy przez Wartę i kontrolujący szlak handlowy.

Fundacja klasztor cysterskiego

Fundacja klasztoru w Lądzie mogła nastąpić ok. 1175 (?) lub w okresie od ok. 1186 r. do 1195 r. Pierwsze wiarygodne dane historyczne pochodzą dopiero z lat dziewięćdziesiątych XII w., w których mówi się, że w 1191 r., prawdopodobnie z powodów ekonomicznych, opactwo to zostało zlikwidowane. Jednak po interwencji księcia Mieszka III Starego w Kapitule Generalnej zakonu w Cîteaux w 1193 r. zakonnicy powrócili do Lądu – tym razem bezpośrednio z Altenbergu. Zatem należy uznać, że końcowy etap procesu fundacji zakończył się w 1195 r., a biorąc pod uwagę drugiego patrona opactwa, obok Najświętszej Maryi Panny – św. Mikołaja, można przyjąć iż stało się to 5 lub 6 grudnia 1195 r.

Usytuowanie obiektu

Klasztor został usytuowany przy północnej krawędzi Pradoliny Warty, na jej prawnym brzegu, ok. 2,5 km na południowy-wschód od grodu, ok. 9 km na południe od Słupcy i ok. 2,5 km od Lądku.

Kościół i klasztor

Oczywiście obiekty zostały zbudowane wg założenia cysterskiego. Kościół został zbudowany na rzucie krzyża łacińskiego. Zabudowania klauzurowe usytuowane były na lekko opadającym terenie w stronę rzeki. Wodę do klasztoru dostarczano, ze znajdującego się po północnej stronie klasztoru źródła. Cały kompleks otoczony był murem z bramą, do którego z czasem przystawiono kolejne budynki gospodarcze. Wolnostojącym budynkiem był dom opata.

Największy rozkwit opactwo lądzkie przeżywało za czasów opata Mikołaja Antoniego Łukomskiego (1697-1750). Za jego rządów podjęto budowę zachodniej części kościoła, podwyższono wieże kościelne i dokonano przebudowy klasztoru (dokonał tego architekt Pompeo Ferrari). Wyposażył on wnętrze kościoła (powstają wówczas: ołtarz główny i ołtarz św. Urszuli, stiukowe ołtarze boczne i ambona), odbudował i naprawił też niektóre kościoły w dobrach klasztornych. Jego staraniem wybudowano również osobny dom dla nowicjatu. 21 lipca 1743 r. prymas Polski abp Krzysztof Szembek dokonał uroczystej konsekracji świątyni.

Uposażenie opactwa

Z chwilą fundacji cysters lądzcy otrzymali 15 wsi; była to liczba wielka. Około 1300 r. opactwo posiadało 30 wsi, w tym dobra kłodawskie na Pomorzu z ośrodkiem w Godziszewie. Do końca XIV w. klasztor lądzki był w posiadaniu ok. 57 miejscowości. Te dobra tworzyły dwa klucze: wielkopolski (obejmujący obszar pomiędzy Powidzem, Wrześnią, Żerkowem, Tuliszkowem a Kleczewem) i pomorski (obszar pomiędzy Żukczynem, Kłodową a Trąbkami Małymi i Dużymi oraz w Koźminie). Dobra ziemskie uzupełniały jeziora i lasy.

Życie naukowe cystersów

Cystersi z Lądu studiowali w Akademii Krakowskiej i Kolonii. Na miejscu opactwo w Lądzie posiadało bibliotekę klasztorną, w której gromadzono dzieła teologiczne i liturgiczne. W XVIII w. posiadała ok. 6 tys. książek, co stawiało ją w rzędzie najbardziej zasobnych bibliotek w Wielkopolsce. Obecnie część zbiorów znajduje się w Poznaniu (Biblioteka Wyższego Seminarium Duchownego, Biblioteka Uniwersytecka, Biblioteka Raczyńskich), Warszawie (Biblioteka Narodowa, Biblioteka Uniwersytecka), we Wrocławiu (Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich) i  w Mogile (Archiwum Opactwa Cystersów) oraz bibliotece lądzkiej. W seminaryjnej bibliotece znajdują się zbiory specjalne: rękopisy i stare druki, mapy, multimedia oraz druki muzyczne. Z ocalałych starych druków – biblioteka posiada 290. Większość ksiąg dotrwała do naszych czasów w nie najlepszym stanie.

Upadek konwentu cysterskiego

17 kwietnia 1819 r., po przejściu Lądu pod zabór rosyjski, abp Franciszek Skarbek-Malczewski wydał bullę kasującą opactwo cysterskie. W jego momencie w klasztorze przebywało 30 zakonników (w tym 7 kleryków). Po kasacie starsi zakonnicy z przeorem Wysockim otrzymali pensję, pozostając w klasztorze do 1848 r.

Dalsze dzieje dóbr cysterskich

W 1822 r. dobra cysterskie przeszły w ręce hrabiego Wacława Gutakowskiego, które odsprzedał je w 1855 r. Za jego obecności sprowadził do Lądu kapucynów, którzy przybyli w 1850 r. Po powstaniu styczniowym w lipcu 1864 r. nastąpiła kasata klasztoru kapucynów przez władze rosyjskie; zakonników zesłano na Sybierę. Klasztor przeszedł we władanie Ministerstwa Skarbu. W 1888 r. budynki wystawiono na licytację. W imieniu biskupa kujawsko-kaliskiego Aleksandra Bereśniewicza nabył go za 3000 rubli ks. Karol Jankowski z przeznaczeniem na dom księży emerytów. Ostatecznie jednak biskup odstąpił klasztor hrabiemu Konstantemu Przeździeckiemu. Klasztor podał w ruinę. 4 lutego 1890 r. erygowano tutaj parafię.

Obóz przejściowy dla duchownych

W latach 1939-1941 w obiektach poklasztornych znajdował się niemiecki obóz  przejściowy dla 152 kapłanów, głównie z diecezji włocławskiej oraz poznańskiej i gnieźnieńskiej; m.in. bp Michał Kozal.

Salezjanie w Lądzie nad Wartą

W 1921 r. zostali tutaj sprowadzeni oo. Salezjanie. Po II wojnie światowej salezjanie wznowili tutaj duszpasterstwo parafialne i utworzono Niższe Seminarium Duchowne. W 1952 r. powołano do życia Wyższe Seminarium Duchowne, afiliowane do Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego w Lublinie. Obecnie w pocysterski klasztor Lądzie stanowi kościół parafialny parafii pw. Najświętszej Maryi Panny i św. Mikołaja prowadzonej przez Zgromadzenia Księży Salezjanów.

Pomnik historii

W 1972 r. rozpoczęto szeroko zakrojone prace remontowo-renowacyjne obiektu. Kościół i klasztor otoczone są opieką konserwatorską, powstały też nowe budynki. W 1990 r. Rada Europy ustanawiając Europejski Szlak Cysterski wpisała do niego wielkopolski trakt szlaku. W 2009 r. zespół dawnego opactwa cystersów został uznany przez Prezydenta RP za Pomnik historii.

Ciekawostki

W latach 1360-1410 w klasztorze było ok. 16 mnichów pochodzących wprost z Kolonii. Ostatnim opatem niemieckim był Henryk Butgen, którego oskarżono o sprzyjanie reformacji. W związku z postawionymi mu zarzutami w 1551 r. opuścił Polskę, a na jego miejsce wybrano ks. Jana Wysockiego (1551-1560)[1], który został opatem komendatoryjnym i pierwszym opatem polskim – mianowanym przez króla, a nie wybranym przez zakonników.

W dziejach opactwa warto zauważyć obecność i śmierć w Lądzie, zmuszonego w 1528 r. do ucieczki, w okresie rozwoju protestantyzmu, biskupa katolickiego w Szwecji Hansa Braska z Linköping. Zmarł w 1538 r., w wieku 74 lat. O tym wydarzeniu przypomina potężna tablica nagrobna z herbem biskupa i pastorałem wmurowana w jedną ze ścian krużganków klasztoru.

Za opata Jana Zapolskiego (1644-1689) podjęto budowę nowego kościoła; opat ten prowadził też działania w kierunku edukacji młodzieży szlacheckiej, a w czasie najazdu szwedzkiego wystawiał chorągwie wojska.

Konwent lądzki był też zaangażowany w życie społeczne. To klasztor wspierał w latach 1768-1770 konfederatów barskich działających w Wielkopolsce.

Godne odnotowania w Lądzie jest Oratorium św. Jakuba. Polichromia jego wnętrza (ok. 1372 r.) stanowi dokument XIV-wiecznej rozbudowy opactwa, upamiętniając  osoby i znaki herbowe dobrodziejów, a także rycersko-dworską atmosferę tych czasów. Autorem fresków jest anonimowy artysta cysters, którego warsztat czerpie ze środowiska kolońskiego. Freski oratorium należą do grupy najcenniejszych zabytków sztuki średniowiecznej w Polsce. Obecnie oratorium pełni funkcję klasztornej «silva rerum».

¹ Sekretarz króla Zygmunta Augusta, kanonik krakowski, płocki, łęczycki, kruszwicki i kantor gnieźnieński. Zob.: P. Mrozowski, Pierwsze świadectwa sztuki nowożytnej w opactwie w Lądzie; płyty nagrobne Jakuba Boturzyńskiego, Zofii Borzewskiej i Jana Wysockiego, w: Janusz Nowiński (red.), Lenda novi aevi. Nowożytne zabytki dawnego opactwa w Lądzie – nowe odkrycia, najnowsze badania, Towarzystwo Naukowe Franciszka Salezego, Ląd-Poznań-Warszawa 2019, s. 10-27.