Kościół i klasztor Łeknie/Wągrowcu

Pierwotny klasztor pw. NMP i św. Piotra ulokowano przy zachodnim brzegu Jeziora Łekneńskiego, na półwyspie, na terenie ówczesnego grodu, naprzeciwko dzisiejszej wsi Łekno, ok. 1 km na północ od wsi Tarnowo Pałuckie (dziś w obrębie granic administracyjnych Tarnowa Pałuckiego) na miejscu wczesnośredniowiecznego grodu, w pobliżu ważnego szlaku handlowego wiodącego z Gniezna przez Nakło na Pomorze; ok. 9 km na północny – wschód od Wągrowca. Dzisiaj po klasztorze zostały tylko ruiny. Znajdują się one naprzeciw świątyni i miasta Łekna.

Kościół, a raczej oratorium, posiadał ok. 25 m dł., do 14,6 m szerokości nawy i eliptyczną apsydę o obwodzie ok. 13 m. Kruchta zewnętrzna, od zachodu, miała wymiary 5,5 × 6 m. Na dachu znajdowała się niewielka sygnatura. Pierwotne oratorium rozbudowano w I poł. XIII w. (w latach 1220-1260) i wynosiła ona 42,5 x 14,6 m75. Kościół bez większych zmian funkcjonował do ok. I tercji XIV w., kiedy zaczął osiadać; starano się go ratować, wnosząc przy fasadzie zachodniej drugą fasadę; przez to długość świątyni zwiększyła się do ok. 45,5 m. Po transakcji do Wągrowca, na miejsce kościoła klasztornego, wykorzystując jego fundamenty, postawiono kaplicę cmentarną.

Klasztor zaś miał typowy układ cysterski; od zachodu znajdowała się część konwersów, od wschodu kapitularz, a od południa – kuchnia i refektarz. W środku znajdował się wirydarz, a w nim cembrowana kamiennymi ciosami studnia, w której do dzisiaj bije źródełko. Furta z parlatorium (rozmównicą) znajdowała się w północno-zachodniej części skrzydła zachodniego. Oczywiście, wokół klasztoru cystersi wybudowali także: stajnie, warsztaty rzemieślnicze — cały kompleks osadniczy.

Niestety, to spowodowało, iż budowle wzniesione na podmokłym, grząskim gruncie pod własnym ciężarem zaczęły się zapadać, a na murach pojawiły się pęknięcia. Postawione przypory nie pomogły. Postanowiono zatem przenieść klasztor do Wągrowca.

W jego wyniku klasztor w Łeknie przestał funkcjonować w swojej pierwotnej formie. Stary klasztor zw. Klasztorkiem jeszcze 200 lat funkcjonował, jako cmentarz. Zaś w XVI w. jego ruiny stały się bazą surowcową dla nowo wznoszonych budynków sakralnych w mieście Łekno (kościół parafialny pw. św.św. Piotra i Pawła, wzniesiony na miejscu dawnego targowiska i karczmy)76 i Wągrowcu (fara); a w nie co późnej w wiekach XVIII-XX kamienie i cegły były jeszcze wykorzystywane przy budowie muru cmentarnego przy kościele św. Mikołaja w Tarnowie Pałuckim, budowie dróg okolicznych domów w Tarnowie Pałuckim,
Łeknie i w innych pobliskich miejscowościach.

Zaś nowa siedziba „szarych mnichów” (jak nazywano białych mnichów), w Wągrowcu, nosiła wezwanie Wniebowzięcia NMP i świętych Piotra i Pawła. Na miejsce jej budowy przeznaczono teren zlokalizowany w południowo-wschodniej części dzisiejszego miasta, na wyspie otoczonej rozlewiskami rzeki Wełny i Nielby (na Prostyni, zwanej Prostorzeczem), na południe od Jeziora Durowskiego i zachód od rozwijającego się od ok. 1381 r. ośrodka miejskiego, zwanego później Podklasztorzem; teren ten w 1319 r. wykupił opat Gotszalk od Sędziwoja Wojciechowicza z rodu Zarembów. W 1451 r. opat Gorfryd wykupił od wójta Wągrowca prawa do wójtostwa, przez co Wągrowiec został miastem klasztornym i pozostał nim, aż do kasacji zakonu w 1835/36 r.

Pierwszy klasztor w Wągrowców został wzniesiony pod koniec XIV w. Za opata Mikołaja II pobudowano wschodnią część klasztoru – kapitularz, audytorium i refektarz. Budowę ukończono, jak głosiła wyryta tam wówczas inskrypcja w 1512 r. Pierwszy polski opat w klasztorze wągrowieckim, wspomniany Andrzej Gozdawa Dzierżanowski (1553 – 1583), jak podano w Kronice Wągrowieckiej, wybudował nowy dom opacki, dormitorium (sypialnia mnichów) w skrzydle południowym, nową ogrzewaną bibliotekę oraz restaurował tzw. kaplicę większą, za prezbiterium, dla której miał fundować ołtarz Zwiastowania NMP.

Pierwszy kościół spalił się, ale została z niego rzeźba Madonny – znajduje się dzisiaj w głównym ołtarzu. Również w 1747 r. doszło do wielkiego pożaru, w wyniku którego spłonął klasztor i zabudowania klasztorne. Zatem obecny kościół pw. Wniebowzięcia NMP został wybudowany II poł. XVIII w. w stylu barokowym, zaś klasztor został przebudowany w II poł. XVIII w.