Klasztor w Ptowach/Wieleniu/Przemęcie

Stan budownictwa klasztornego przechodził bogatą, ale też trudną historię. Niestety, z klasztoru w Ptowach – dziś Kaszczor (Stary Klasztor) nic nie zostało. Natomiast miejscowy kościół powstał prawdopodobnie w 1278 r. W aktach wymieniony jest dopiero pod rokiem 1428. W roku 1600 opat przemęcki i sufragan poznański Jakub Szerniawa Brzeźnicki (1586–1604) postawili nowy drewniany kościół. Gdy i ten podupadł, opat przemęcki Jan Józef Szołdrski w 1775 r. na jego miejscu wybudował obszerny murowany kościół, który dzisiaj jest parafialnym kościołem pw. św. Wojciecha.

Z Kaszczoru mnisi przenieśli się do odległego o 1,5 km Wielenia i osiedlili się nad jeziorem zw. Mariackim. Zbudowali tu klasztor i kościół. A ze względu na położenie, klasztor nazwali Lacus Sanctae Mariae – (dosłownie jezioro Świętej Maryi; albo klasztor nad Jeziorem Mariackim, albo wprost Jezioro Mariackie). Niemniej, osadzie położonej wokół nowej siedziby, pozostawiono dotychczasową nazwę – Wieleń, potem nazywanej Wieleń Zaobrzański; nazywana także Starym Klasztorem – Antiquum Claustrum.

Kościół i klasztor w Wieleniu był budowany pod koniec XIII w. Kiedy spalił się, mnisi wybudowali nowy — również drewniany; prawdopodobnie w 1318 r. A kiedy i ten spalił się w poł. XVII w., cystersi przemęccy wybudowali następny, również drewniany. W 1664 r. poświęcił go sufragan poznański Maciej Marian Kurski (+ 1681; biskup pomocniczy w latach 1661–1681, wcześniej biskup bakowski). Ze względu na licznych pielgrzymów cystersi wybudowali nowy, obszerniejszy kościół, tym razem z kamienia i cegły. Kamień węgielny położył o. Bułakowski, opat przemęcki, 16 maja 1731 r. tenże późnobarokowy kościół, na planie krzyża łacińskiego, został poświęcony 28 stycznia 1742 r. przez opata Hieronima Turno. Tutaj przeniesiono cudowną figurę. Obecna świątynia pełni rolę Sanktuarium Matki Bożej Ucieczki Grzeszników. Obiektem kultu jest gotycka rzeźba Matki Najświętszej z Dzieciątkiem Jezus „Ucieczka Grzeszników” z II poł. XV w. Papież Pius VI pismem z dn. 4 września 1783 r. udzielił odpustu zupełnego wszystkim pątnikom, którzy w święto Nawiedzenia NMP lub w oktawie nawiedzą kościół wieleński. Wieleń leży na terenie parafii pw. św. Wojciecha w Kaszczorach.

Trzecie miejsce pobytu cystersów to Przemęt. Gdy cystersi przenieśli się tutaj, kościół był budynkiem z cegły, natomiast klasztor był drewniany. Wspominana świątynia przetrwała do 1651 r. Kamień węgielny pod budowę świątyni położył 24 czerwca 1651 r. ówczesny opat Zygmunt z Sulanek Suliński; stary kościół uległ rozbiórce. Nowa świątynia została poświęcona Matce Bożej Wniebowziętej i św. Janowi Chrzcicielowi. Kościół konsekrowano w 1696 r. W 1742 r., w wyniku pożaru uszkodzone zostały kościół i klasztor w Przemęcie. Odbudową zniszczonej świątyni i klasztoru, prowadzoną w latach 1758–59, kierował opat Hieronim Turno.

Świątynia jest trójnawową bazyliką z transeptem o wymiarach: 44 m dł., 25 m szer., wysokości nawy gł. 20 m i wieży 66 m. Wnętrze zachwyca bogactwem. Monumentalny ołtarz główny z 1755 r. wypełniają złocenia, dynamiczne rzeźby i obrazy ukazujące życie patrona, św. Jana Chrzciciela. Ołtarze boczne, stalle zakonne, tron opacki i ambona (z końca XVII w.), chrzcielnica stanowią dzieła snycerstwa najwyższej klasy. Wszystko wykonane z czarnego dębu. Na filarach zamieszczone są stacje Drogi Krzyżowej wypełnione rzeźbionymi scenami na malowanym tle. W kryptach kościoła znajdują się trumny cystersów i innych ważnych osób.

Do dziś zachował się również fragment klasztoru – południowe skrzydło z 
krużgankami i częścią cel, pochodzących z XVII, przebudowywanych ok. 1767 r. i w XIX w. Zarządzenie o likwidacji klasztoru pociągnęło za sobą jego materialną destrukcję. Rozebrano część pomieszczeń klasztornych. Należą one do parafii pw. św. Jana Chrzciciela