Kościół i klasztor w Obrze

Pierwszą świątynią, jaka powstała na tych terenach, był kościół pw. św. Wawrzyńca w Kębłowie; mógł już istnieć w XI w. Obejmował on swym zasięgiem duszpasterskim wsie: Kębłowo, Niałek Wielki, Niałek Mały, Siedlec, Widzim, Stradyń, Stradynek i Solec. Był to kościół prywatny właścicieli Kębłowa i okolicznych dóbr. Sytuacja zmieniła się po zjeździe gnieźnieńskim w 1000 r. Wówczas powstała parafia niałecka, do której należała m.in. Obra. W tej miejscowości – Obrze – prawdopodobnie Sędziwój wybudował ok. 1171 r. prywatną, murowaną kaplicę pw. św. Walentego, oraz kościół pw. św. Elżbiety (był fundowany w 1231 r., chociaż mógł już istnieć w 1222 r.). Do Obry przychodził pleban z Niałka. Taka sytuacja trwała do czasu sprowadzenia cystersów. Wówczas kościół pw. św. Elżbiety stał się świątynią parafialną 137 , obsługiwaną przez cystersów. Parafia powstała prawdopodobnie w latach 1243–1244. Do parafii należały: Obra, Jasiniec (Jażyniec), Kijakowo (Kiełkowo), Krotla (Krutla), a obok kościoła św. Elżbiety znajdował się cmentarz.

Pierwszy zaś kościół zakonny został wybudowany w 1245 r., czyli już po śmierci fundatora Sędziwoja. Zarówno kościół, jak i klasztor były drewniane. Kościół przetrwał do XVI w. W latach 1517–1527 dobudowano do niego murowane prezbiterium, gdyż stara drewniana część zaczęła upadać w ruinę. Opat Jan Wata Bilęcki – pierwszy polski opat – podjął się dzieła budowy nowego kościoła. Jego konsekracja odbyła się 3 listopada 1596 r., której dokonał sufragan poznański Jakub Brzeźniecki . Kolejny opat Miaskowski wybudował większy ołtarz z obrazem Wniebowzięcia NMP, organy, krzyż, sześć srebrnych lichtarzy, a ściany świątyni zostały przyozdobione obrazami świętych. Niestety, przemarsz przez Obrę wojsk saskich i moskiewskich spowodował znaczne zniszczenia kościoła. Stąd trzeba było go rozebrać. Po raz trzeci zaczęto budować świątynię wg projektu Jan Catenazziego, jednak budowę przerwano w 1703 r. Po330 przeprojektowaniu, na starych fundamentach, po raz czwarty – w latach 1722–1759 – zaczęto budowę świątyni; w 1756 r. dobudowano obecne prezbiterium. Jego konsekracja odbyła się w 1787 r.

Wymiary zewnętrzne świątyni wynoszą: długość ok. 48 m, szerokość niecałe 18 m, a wysokość wierzchołka krzyży ok. 28 m. Wnętrze świątyni utrzymane jest w stylu barokowo-rokokowym. Kościół składa się z części wieżowej, czyli kruchty, trzech przęseł nawy, które można wyróżnić dzięki szerokim, silnym filarom, oraz krótkiego przęsła konchowego i dwuprzęsłowego prezbiterium.

Ołtarz główny skład się z tabernakulum, nad którym znajduje się obrotowa komora o trzech wnękach do umieszczenia w nich krzyża oraz monstrancji. Po bokach tabernakulum stoją św. Bernard z krzyżem, włócznią i gąbką na kiju oraz św. Benedykt z książką – regułą życia zakonnego. Część druga ołtarza to duży obraz Wniebowzięcia NMP – pędzla Szymona Czechowicza z 1756 r. Nad obrazem, w świetle okna, widać postać św. Jakuba Apostoła, patrona świątyni.

W prezbiterium znajdują się barokowe stalle, wykonane i złocone przez malarza Chrzanowskiego z 1762 r. W świątyni znajduje się także ambona w kształcie „rogu obfitości”.

Ołtarze boczne zostały wykonane przez Augusta Schopsa w latach 1762-1764. Jest ich sześć i stanowią je: ołtarz Krzyża Świętego (w centrum jest postać Chrystusa ukrzyżowanego z XV w., a po bokach postaci świętych: Maria Magdalena, Jan Ewangelista, Piotr oraz Matka Boża Bolesna), ołtarz św. Jana Nepomucena (z osobą świętego trzymającego w ręku krucyfiks i język oraz unoszonego w chmurze przez parę aniołów), ołtarz „Tota pulchna” („Cała piękna”, gdzie w centralnym punkcie wisi obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem; po bokach ołtarza stoją rodzice Matki Bożej – św. Joachim i św. Anna oraz rodzice św. Jana Chrzciciela – św. Elżbieta i św. Zachariasz), ołtarz św. Eugeniusza de Mazenoda (do 1996 r. był to ołtarz św. Bernarda; obraz jest wyrazem wdzięczności za kanonizację założyciela Oblatów Maryi Niepokalanej); ołtarz św. Urszuli (przedstawiający zastrzeloną i zasztyletowaną świętą), ołtarz Matki Bożej Pocieszenia (obraz Maryi pochodzi z pocz. XVII w. i przedstawiający Maryję trzymającego Jezusa, który zaś w swej prawej dłoni trzyma
szczygła – symbol umiłowania stworzenia.

Polichromia kościoła to przede wszystkim jego sklepienie składając się z sześciu kopuł. Freski te przedstawiają sceny z życia cystersów namalowane przez artystę Brzozowskiego z Poznania w latach 1753-54. Główną ich postacią jest św. Bernard, chociaż można też zobaczyć w nich Trójcę Przenajświętszą, Maryję, chóry anielskie, św. Cecylię, św. Wojciecha, św. Stanisława i innych cystersów, a także scenę ustanowienia Uroczystości Ciała i Krwi Pańskiej, sceny z Apokalipsy św. Jana i wiele innych. Zakrystia jest wyposażona w rokokowe meble.

Przed fasadą kościoła stoi barokowa figura św. Jana Nepomucena z 1749 r., nieco z boku – dawny dwór opacki. Pierwszy budynek klasztorny wybudował Sędziwój, prawdopodobnie w latach 1231-1238. Zabudowania klasztorne przechodziły różne koleje losu. Pierwszy klasztor był drewniany. Dopiero, kiedy opatami stali się Polacy w 1552 r. został postawiony nowy klasztor murowany.

Wielkim budowniczymi byli m.in.: Opat Andrzej Chlewski herbu Korab (1616-1633) dokonał podziału dóbr na opackie i klasztorne. Około 1618 r. rozpoczęto budowę murowanego klasztoru. Rozebrał stary drewniany klasztor, liczący 386 lat i postawił nowy murowany. Powstała wówczas parterowa część zachodnia z krużgankiem. Kolejny opat Aleksander Benedykt Gurowski (1719-1722), dokonał naprawień ze zniszczeń, jakie poniósł klasztor w latach 1707-1716. Opat Remigiusz Wilhelm Bystram herbu Tarnawa (1722-1744) wybudował nową rezydencję opatów – dzisiejszą Opatówkę; ukończona w 1724 r. To on od fundamentów wybudował prezbiterium obecnego kościoła i rozbudował klasztor. Do „złotego wieku” obrzańskich cystersów należy zaliczyć kolejnych opatów: Józefa Michała Loka (1745-1757) Jana Nepomucena Bystrama (1757-1767) i Melchiora Gurowskiego (1767- 1785).

Wejście do klasztoru prowadzi od skrzydła zachodniego, które jest złączone z fasadą kościoła. Ma ono długość ok. 44 m, szer. 12,5 m, a wysokość w szczycie dachu ok. 15 m. Skrzydło wschodnie zaczyna się od prezbiterium kościoła i ma długość ok. 43 m, szer. ok. 15 m i wysokości ok. 17,5 m w szczycie dachu. Zaś skrzydło południowe zostało wciśnięte pomiędzy dwa główne skrzydła klasztoru – łącząc je ze sobą. Budynek posiada wymiary: d17,5 m, szer. 11,5 m i wysokość ok. 14,5 m. W środku znajduje się wirydarz, a otaczają go
cztery zamknięte krużganki klasztorne.

Obok Opatówki – po stronie wschodniej – wybudowani budynki gospodarcze za czasów rządów opata Loki (1744-1756). Długość budynków gospodarczych wynosi ok. 78 m dł. (front wschodni), szer. ok. 9 m i wys. ok. 8,5 m. Front zachodni od północy wchodzi w domu organisty. Teren ten otoczono murem, a we wschodniej części posadzono grabowe alejki szpalerowe.