Klasztor w Kołbaczu

O wzroście znaczenia i zarazem zamożności konwentu dobrze świadczy fakt, iż już na początku 1210 r. cystersi z Kołbacza217 przystąpili, za rządów opata Rudolfa, do budowy nowego, murowanego z kamienia kościoła klasztornego oraz całego konwentu. Rozpoczęta w stylu późnoromańskim budowla zakończona został w 1347 r. w stylu gotyckim; wyróżnia się dwie fazy budowy: pierwsza – 1210-1247219 i druga – 1254(1260)-1347, chociaż przerwana na lata 1273-1286.

W 1307 r. zakończono budowę zachodniej części kościoła. Pod tą datą „Rocznik kołbacki” zanotował umieszczenie krzyża, stall oraz tumby książęcej w chórze konwersów, a także zakończenie sklepień nad tą częścią kościoła. Tak zatem, od północnej strony powstał trójnawowy, orientowany na planie krzyża łacińskiego kościół pw. NMP, wzorowany na kościołach duńskich. W kościele w 1309 r. znajdował się ołtarz św. Apostołów Piotra i Pawła. W 1336 r. konsekrowano kolejne trzy ołtarze. Zaś w 1343 r. wymieniono następne ołtarze: św. Jana Chrzciciela, św. Bartłomieja Apostoła, św. Katarzyny i Bożego Ciała, a także pojawia się wzmianka o powstaniu kaplicy św. Ottona 226 oraz dwóch dormitoriach infirmorum; dla kaplicy św. Ottona książę Barnim III ufundował – 2 lutego tegoż roku – ołtarz ku czci NMP i św. Ottona, a także wieczną lampkę.

Transept i nawa główna świątyni były miejscem pochówku książąt i fundatorów; tutaj m.in. spoczął fundator klasztoru – kasztelan szczeciński Warcisław II Świętoborzyc (+1196) i książę szczeciński Barnim I (+1278).

Od strony północnej klasztornego kościoła, książę Otton I w 1302 r. ufundował dla mieszkańców wsi kaplicę pw. Panny Maryi i Aniołów (w 1304 r. dodatkowo ją wyposażył; a w 1343 r. doposażył ją także książę Barnim III), mogła też pełnić funkcję kaplicy cmentarnej. Zaś na zewnątrz południowego skrzydła klasztoru powstał prawdopodobnie szpital; jak wynika ze źródeł pisanych, mógł już istnieć po 1185 r.

Od wschodniej strony kościoła powstał budynek dwukondygnacyjny,
niepodpiwniczony o wymiarach 26 x 11,4 m, stanowiący pomieszczenia klasztorne. Przejście do niego prowadziło przez południowe skrzydło transeptu. Pierwszym jego pomieszczeniem była zakrystia, dalej armarium, za którymi znajdował się kapitularz; wejście do niego, jak również na wirydarz i klatkę schodową, a także do audytorium (parlatorium – rozmównicę) i fraternię prowadziło przez zewnętrzne wejście. Na piętrze tegoż skrzydła znajdowały się sypialnie mnichów.

Od strony zachodniej znajdował się dom konwersów, o wymiarach 35 × 11,2 m. Była to budowla częściowo podpiwniczona; w części północnej trójkondygnacyjnej znajdowało się cellarium (piwnica), na parterze refektarz, a na piętrze dormitorium, czyli sypialnia konwersów; kiedy rozbudowano go w drugiej fazie – w kierunku południowym – powstał tam nowy refektarz konwersów. 

Od strony południowej klasztoru powstało skrzydło o wymiarach 42 x 9,5 m, w którym znajdowały się (idąc od strony wschodniej): cellafactorium (ciepłownia), łaźnia, refektarz mnichów (pod refektarzem znajdowała się piwnica) i kuchnia wspólna dla zakonników i konwersów; za kuchnią znajdowała się latryna. Na wprost wejścia do refektarza znajdował się połączony z krużgankiem, budynek studni (lavabo), zaś obok domu konwersów znajdowało się kolejne lavabo dla konwersów.

Wirydarz stanowił wewnętrzny ogród o wymiarach 32 × 27 m. Z czterech stron okalał go arkadowy krużganek, przyległy do skrzydeł claustrum i świątyni. Przykryty był pulpitowym dachem.

Od strony południowo-wschodniej, połączony krużgankami, powstał – oddalony 35 m od klasztoru — dom opata, dwukondygnacyjna, dwunawowa budowla założona na planie prostokąta o długości ponad 22 m (obecnie ma długość 15,50 m).

W XIII i w I poł. XIV w., wokół klasztoru, powstawały kolejne obiekty: piekarnia, kuźnia, stajnie, powozownie, owczarnie, stodoły i magazyny, a także browar, skład słodu, suszarnia, spichlerz, rzeźnia, warsztat bednarza, mleczarnia, piec ceglarski, piec do wypalania wapna oraz 17 domów mieszkalnych. Do dzisiaj zachowały się tylko stodoła o wymiarach 15 x 45 m (pow. ok. 675 m², zbudowana ok. 100 m na północ od kościoła) oraz owczarnia.

Kołbackie claustrum, łącznie z obiektami towarzyszącymi, miało powierzchnię równą wielkości małego średniowiecznego miasta. Jego średnica wynosiła 250 m. Otoczone było murem o długości ok. 800 m i wysokości 3,5 m. Jak podaje „Rocznik kołbacki”, ukończono go 24 września 1349 r. Na osiedle prowadziły dwie bramy: od wschodu, przy wylocie na Stargard – zw. Stargardzką z czworoboczną basztą o wymiarach 5,5 x 5,5 x 9 m (istniejąca do dzisiaj) i druga od południowego-zachodu, przy wylocie dawnej drogi w kierunku Szczecina. Mury były otoczone fosą, którą stanowiło koryto rzeki Płoni.

Mury i parkany wydzielały też duży i mały klasztor. Poza obrębem murów był młyn przy drodze stargardzkiej. Również poza ogrodzeniem, na północny-zachód od klasztoru położony był niewielki, jednonawowy, z wielobocznym prezbiterium i sygnaturką na dachu, kościół pw. św. Sabiny, przeznaczony dla ludności świeckiej.

Konsekracji kościoła i klasztoru dokonał 8 lipca 1347 r. bp Jan książę saskolauenburski (1343-1370) w obecności dwóch innych biskupów i pięciu opatów, przy obecności księcia Barnima III . Akt ten wiązał się zapewne z ukończeniem przebudowy prezbiterium w nowej, gotyckiej formie.

Konwent kołacki był tak potężny, że dał początek innym opactwom w: Oliwie (1186), Mironicach k. Gorzowa Wlkp. (1278) i w Bierzwniku (1286).