Klasztor w Lubiążu

Na przełomie XII i XIII w. w Lubiążu istniały trzy kościoły; obok klasztornego Najświętszej Maryi Panny, także dwa inne – pw. św. Jakuba (z czasów benedyktyńskich) i pw. św. Jana Ewangelisty – parafialny. Na początku XIII w. cystersi lubiąscy dysponowali sześcioma kościołami parafialnymi: św. Piotra i Pawła we Wrocławiu, św. Jakuba i NMP w Lubiążu, św. Jana Ewangelisty w miasteczku Lubiąż, NMP w Słupie, św. Stefana w Bytomiu nad Odrą oraz kaplicą w Nabytynie.

Dwa kilometry od zabudowań klasztornych, w kierunku północnym, na niewielkim wzgórzu nad Odrą usytuowany jest kościół parafialny pw. św. Walentego, stanowiący drugi, obok klasztoru, akcent architektoniczny Lubiąża. Został wzniesiony w latach 1734–43, wyposażenie i dekorację wnętrza zakończono w 1745 r., a konsekrowano go w 1749 r. Przejął prawa pierwotnego kościoła parafialnego osady targowej w Lubiążu – św. Jana Ewangelisty.

Pierwszy murowany kościół klasztorny pw. Najświętszej Maryi Panny powstał ok. 1200 r.; w chórze, pod ołtarzem głównym, w 1201 r. pochowano fundatora klasztoru Bolesława I Wysokiego. Ten romański kościół został zbudowany z cegły. Była to budowla trójnawowa z krótkim, trójprzęsłowym korpusem nawowym, transeptem i kwadratowym w planie prezbiterium, flankowanym od północy i południa przez czworoboczne kaplice.

Budowę gotyckiego kościoła rozpoczęto pod koniec XIII w., a ukończono ją na początku XIV w. To wówczas wyburzono wschodnią część romańskiego kościoła, a na jego miejscu zbudowano wczesnogotyckie, trójprzęsłowe prezbiterium z obejściem i wieńcem dwunastu kaplic o trójbocznych zamknięciach.

W latach 1311–1312 (30?) za rządów opata Rudolfa, wybudowano na planie krzyża równoramiennego kaplicę grobową – fundacji księcia legnickiego Bolesława III – oraz nowy transept. Kaplicę wymurowano przy północnej stronie prezbiterium. W latach 1330-1350 wzniesiono nowy korpus nawowy. Po stronie północnej dostawiono ciąg wąskich kaplic sąsiadujących z nawą boczną. Ponadto przesunięto fasadę kościoła na zachód. Tak rozbudowany kościół stał się nekropolią Piastów Śląskich z Kaplicą Książęcą. Tu też został pochowany książę zw. Rozrzutnym w 1352 r. W sumie do połowy XIV w. pochowano, aż 14 ich przedstawicieli. Konsekracji kościoła dokonał biskup wrocławski Nanker w 1340 r. (1330?).

Ponowny rozkwit kościoła i klasztoru nastąpił po zakończeniu wojny
trzydziestoletniej (1618-1648). Obecny stan to efekt gruntownej przebudowy na przełomie XVII i XVIII w. Prace były prowadzone na tak dużą skalę, że opactwo jest dziś kojarzone z architekturą barokową. Z pośród pierwszej zabudowy kościoła i klasztoru pozostały nieliczne relikty. W końcu XVII w. przebudowano go na barokowy pod kierownictwem Mathiasa Steina, powstała bogata fasada z dwiema wieżami, całość włączono w kompleks klasztorny, a ok. 1700 r. wzniesiono Kaplicę Loretańską. 

Krypta pod bazyliką skrywa nagrobki Piastów Śląskich, w tym Bolesława Wysokiego, oraz 98 mumii opatów i zakonników, które zachowały się w dobrym stanie. Niestety, w 1945 r. żołnierze Armii Czerwonej zdewastowali krypty, rozrzucając szczątki i prawdopodobnie kradnąc insygnia władzy Piastów. Również bogate wyposażenie zostało zniszczone i rozgrabione przez Niemców i Rosjan w czasie II wojny światowej i zaraz po niej.

Klasztor zaś zbudowano po południowej stronie kościoła, wokół otoczonego krużgankami wirydarza. Najstarszą częścią były zapewne skrzydła wschodnie i zachodnie. To ostatnie usytuowano na stoku, przez co od strony wirydarza było zagłębione w ziemię, a po stronie zachodniej najniżej położone cellarium (spiżarnia) stanowiło parter. Była to sala dwunawowa, pięcioprzęsłowa ze sklepieniami krzyżowymi, wspartymi na gurtach i środkowych filarach. Kondygnacja (jedna lub dwie) powyżej piwnicy, zapewne przeznaczona była dla konwersów, którzy mieli tam swój refektarz, fraternię oraz dormitorium z latrynami. W części zachodniej klauzury znajdowało się pomieszczenie zw. parlatorium – jedyna izba w klasztorze, gdzie można było rozmawiać mnichom bez obawy złamania ślubów milczenia; tutaj mnisi też kontaktowali się z osobami świeckimi, w sprawach klasztornej piwnicy.

W skrzydle wschodnim mieściła się sąsiadując z kościołem zakrystia, a dalej kaplica opacka, kapitularz (sala zebrań kapituły zakonników), klatka schodowa, pod nią parlatorium (pomieszczenie, w którym przeor wydawał polecenia) późniejszy karcer, sień przejściowa i fraternia (miejsce wspólnej pracy braci zakonników, a kiedy tam przepisywano księgi zw. było skryptorium) na poziomie przyziemia, a na parterze – archiwum (armarium), skarbiec, pokój opata, dormitorium mnichów połączone z transeptem z jednej strony i latrynami z drugiej. Skrzydło południowe przeznaczone było na refektarz, sąsiadujący z kuchnią, oraz kalefaktorium (jedyne pomieszczenie ogrzewane przez całą zimę) z kominkiem.

Obszar klasztoru systematycznie powiększano na wschód i północ poprzez
niwelowanie terenu wzgórza i tworzenie wysokich nasypów, które ogrodzono murem. Kompleks klauzury miał połączone z krużgankami sienie wejściowe umożliwiające dojście do zabudowań gospodarczych i cmentarza. Zresztą, należy to zauważyć, iż zespół budynków gospodarczych, budowano stopniowo na wytyczonej wcześniej drodze biegnącej z południa na północ. Na północ od klasztoru znajdował się cmentarz, a w zachodniej części zlokalizowano dwór klasztorny zw. czasem kurią. Największym murowanym budynkiem klasztornym był spichlerz, do którego ludność poddańcza dostarczała zboże. A także budynek administracyjny w którym zwykle konwers rejestrował oddawane przez czynsze i dziesięciny oraz zarządzał grangiami (gospodarstwami własnymi cystersów).

Pozostałe budynki dworu, zwłaszcza mieszkalne, były zapewne aż do XV w.
drewniane. Należały do nich: domy mercenarii – najemników, familiares – ludności świeckiej z rodzinami związanej feudalnie z klasztorem, oraz donati – osób przekazujących władzę nad sobą i zrzekających się swojej własności na rzecz klasztoru. Drewniane były także zapewne: chlew, stodoła, stajnia itd. Budynki dworu ustawiano dowolnie, a nie, jak sądzono, wokół dziedzińca gospodarczego; dziedzińce tego typu pojawiają się prawdopodobnie dopiero w baroku. Najstarszym budynkiem tego zespołu z przełomu XII i XIII w. był budynek piętrowy. W XIII w. dostawiono do niego kwadratową w planie – piekarnię; niestety w XIII w. budynek musiał być wspierany dostawionym do niego nowym budynkiem, pełniący również rolę przypory. W pobliżu niego w XIV w. postawiono kolejny budynek gospodarczy.

W 1379 r. wzniesiono obwarowania; to efekt najazdów księcia oleśnickiego na Lubiąż. W latach 1404–1452 zaczęto wznosić nowe zabudowania gospodarcze; w 1432 wzmiankowano o domach dla służby na klasztornym dziedzińcu. Dopiero w XV i na początku XVI w. budowano oddalone znacznie od claustrum domy bramne. W 1509 r. powstały nowe fortyfikacje, wzniesiono także nowy dom opata, bramę wjazdową i latarnię umarłych.

Koniec wojny trzydziestoletniej oraz reforma ekonomiczna zapoczątkowana przez opata Arnolda Freiberga umożliwiły od 1649 r. rozpoczęcie wielkiej odnowy całego kompleksu w stylu barokowym; na miejsce średniowiecznej zabudowy. Największą inwestycją był budowany w latach 1681–1699 monumentalny pałac opacki, którego skrzydła mają wymiary 96 m i 118 m, liczący ponad 300 sal z bogatym wystrojem wnętrz.

We wschodniej części skrzydła północnego mieści się najbardziej reprezentacyjna sala książęca, której wysokość zajmuje drugą i trzecią kondygnację, a wejście prowadzi z korytarza na pierwszym piętrze przez portal z postaciami Murzyna i Indianina.

Warto także odnotować potężne rozmiary klasztoru cystersów w Lubiążu. Jego powierzchnia jest większa niż Zamku Królewskiego w Warszawie i Zamku Królewskiego na Wawelu razem wziętych! Dzięki swoim parametrom jest uznawany za drugi pod względem wielkości obiekt sakralny na świecie. Większy jest jedynie zespół klasztorny Eskurial w Hiszpanii. Warto nadmienić, że fasada opactwa ma aż 223 m. długości, co czyni ją najdłuższą barokową fasadą Starego Kontynentu.

Obecnie w skład zespołu klasztornego wchodzą: Bazylika Wniebowzięcia NMP z lat 1270-1340 (zbudowana na pozostałościach romańskich i przebudowana w latach 1640-1715); pałac opatów z Salą Ducalis i letnim refektarzem (1681-1699, przebudowany w latach 1734-1738); klasztor (1692-1710; jako budowla o trzech kondygnacjach naziemnych i dwóch poziomach piwnic). W tej części na szczególną uwagę zasługują piękne, bogato zdobione pomieszczenia refektarza letniego [pow. ponad 270 m²] i biblioteki. Poza pomieszczeniami reprezentacyjnymi na każdej kondygnacji znajduje się ok. 30 pomieszczeń o powierzchni od 24 do 50 m²); pomocniczy kościół św. Jakuba (ok. 1700); budynek bramny (1601, przebudowany w 1710); szpital klasztorny (początek XVIII w.); kancelaria klasztorna (początek XVIII w.); budynek oficjalistów (początek XVIII w.); budynek rzemieślników (początek XVIII w.); wozownia (początek XVIII w.); browar i piekarnia (początek XVIII w., przebudowane w XIX w.); stodoła (koniec XIX w.); budynek gospodarczy (1915); most (początek XVI w.) oraz tereny ogrodów i cmentarzy. Na dziedzińcu klasztornym stanęła kolumna Immaculaty, a w ogrodzie klasztornym rzeźby ogrodowe.

W wyposażenie wnętrza kościoła klasztornego i klasztoru oraz filialnych klasztorów w: Trzebnicy, Kamieńcu, Henrykowie i Krzeszowie wpisywały się liczne obrazy Michaela Willmanna (1630-1706), zw. śląskim Rembrandtem, sprowadzonego do Lubiąża przez opata Arnolda Freiberga w 1660 r.